Formalna usklađenost naspram životne stvarnosti: promišljanja mladih o vrijednostima EU, politici proširenja i digitalnom upravljanju

Šta se dešava kada su demokratski standardi čvrsto uspostavljeni na papiru, ali ih građani u praksi doživljavaju drugačije?

Ovo pitanje prožimalo je četvorodijelni onlajn ciklus obuka u okviru projekta ENGAGEUROPE, koji je realizovao YIHR Srbija, uz podršku SCiDEV-a i svih projektnih partnera, tokom dvije sedmice avgusta za 115 mladih iz država članica EU i zemalja Zapadnog Balkana koje su partneri u procesu proširenja.

Kroz sesije posvećene evropskoj demokratiji, proširenju EU i digitalnom upravljanju, učesnici su se iznova vraćali odnosu između formalnih obaveza i životnog iskustva: načinu na koji institucije štite demokratske vrijednosti, kako se reforme povezane sa pristupanjem EU pretvaraju u promjene za građane i kako se digitalna prava štite kada pravila pređu sa zakonodavnog nivoa na njihovu primjenu u praksi.

Diskusije nijesu uvijek donosile iste odgovore. Umjesto toga, pružile su prostor učesnicima da uporede iskustva i stavove iz različitih zemalja i razmotre šta čini demokratske standarde smislenim u praksi.

Demokratija izvan izbora: Institucije štite vrijednosti, a ne obrnuto

Institucije štite demokratske vrijednosti; one ih ne stvaraju. Ovo je bila ključna poruka uvodne sesije o demokratiji, vrijednostima i institucijama EU, koju je vodila Bojana Selaković, koordinatorka Nacionalnog konventa o Evropskoj uniji u Srbiji.

Umjesto prolaska kroz institucionalne šeme, sesija je otvorila pitanje može li se država i dalje smatrati demokratskom kada izbori ostaju slobodni, ali sudovi, mediji i civilno društvo postepeno gube svoju nezavisnost. Učesnici su razmatrali strukturne rizike sa kojima se suočavaju demokratije širom EU i njenog susjedstva, uključujući dezinformacije, strano miješanje, pad povjerenja u institucije, digitalnu transformaciju i političku polarizaciju.

Diskusija je pokazala da, kada zajedničke vrijednosti poput nezavisnog pravosuđa, slobodnih medija i prostora za djelovanje civilnog društva počnu da slabe, dolazi i do nazadovanja demokratije, čak i kada se izborni ciklusi nastavljaju.

Proširenje EU: Vjerodostojnost reformi jednako je važna kao i brzina reformi

Tokom druge sesije, koju je takođe vodila Bojana Selaković, učesnici su istraživali kako revidirana metodologija proširenja EU nastoji da vjerodostojnost reformi učini jednako važnom kao i njihovu brzinu. Učesnici su upoznati sa aktuelnom metodologijom proširenja EU i razmatrali su stanje napretka zemalja kandidata zaključno sa julom 2026. Iako se nivo napretka značajno razlikovao među zemljama kandidatima, zabrinutost u vezi sa stanjem vladavine prava bila je jedna od zajedničkih karakteristika.

Uprkos različitim stavovima, učesnici su bili saglasni da vladavina prava ostaje temeljna vrijednost i da se napredak u ovoj oblasti mora odraziti na svakodnevni život svih građana, a ne samo na dokumentaciju i formalne procedure.

Kada su razgovarali o tome kakav stav institucije EU treba da zauzmu prema zemljama kandidatima u kojima postoje ozbiljne zabrinutosti u pogledu vladavine prava, dio učesnika podržao je privremenu suspenziju procesa proširenja, dok su drugi smatrali da dijalog i institucionalni pritisak moraju da se nastave kako bi se osiguralo da zemlje kandidati ostanu na putu ka EU.

Granica između različitih stavova, dakle, nije bila u pitanju da li Brisel treba da djeluje, već koliko uticaja i pritiska treba da bude spreman da upotrijebi kako bi zemlje kandidate zadržao na tom putu.

Digitalno upravljanje: Prava postoje u zakonu, ali se njihova stvarna vrijednost provjerava kroz primjenu

Treća sesija, koju je vodila Orkidea Xhaferaj, ekspertkinja SCiDEV-a za politike digitalizacije i inovacija, prenijela je diskusiju sa demokratskih institucija na digitalni prostor. Učesnici su istraživali digitalni regulatorni okvir EU, a razgovor je povezao ova pravila sa širim demokratskim mehanizmima zaštite, uključujući privatnost i zaštitu od digitalnog nadzora.

Sesija se takođe bavila pitanjem šta sve širi regulatorni okvir EU u oblasti digitalizacije znači za zemlje kandidate sa Zapadnog Balkana. Učesnici su razgovarali o tome kako usklađivanje sa standardima EUpredstavlja dio procesa pristupanja, dok sprovođenje tih standarda zavisi od institucija i kapaciteta odgovornih za njihovu primjenu u praksi.

Ovo je otvorilo širu diskusiju o tome da li je usvajanje pravila dovoljno ukoliko njihova primjena ne obezbjeđuje isti nivo zaštite u svakodnevnom životu.

Učesnici su takođe diskutovali o aktuelnim evropskim debatama o predloženim pravilima za sprečavanje i borbu protiv seksualnog zlostavljanja djece na internetu, koja se u javnom prostoru često nazivaju Chat Control, kao i o pozivu Evropskog parlamenta na uvođenje minimalne starosne granice od 16 godina za pristup društvenim mrežama bez saglasnosti roditelja.

Njihovi stavovi odražavali su složenost ravnoteže koju digitalna regulacija zahtijeva. Neki učesnici izrazili su zabrinutost zbog zaštite privatnosti i mogućnosti zloupotrebe ličnih podataka, dok su drugi naglasili važnost zaštite bezbjednosti i dobrobiti djece u digitalnom prostoru.

Zatvaranje kruga: Očuvanje vladavine prava i jednakosti kao ključni izazovi demokratije

Završna sesija vratila je učesnike na teme koje su povezivale cijeli ciklus obuka od samog početka.

Uz podršku Ivane Nikolić, koordinatorke za istraživanje u okviru YIHR Srbije, učesnici iz država članica EU i zemalja partnera sa Zapadnog Balkana dobili su zadatak da identifikuju najveći demokratski izazov u svojoj zemlji i vrijednost EU koju je, prema njihovom mišljenju, najteže ostvariti u praksi.

Vladavina prava ponovo se istakla kao jedna od najvažnijih tema u njihovim promišljanjima. Učesnici su je povezivali sa jednakošću pred institucijama i mogućnošću izgradnje većeg povjerenja javnosti. Drugi su istakli rastuće nejednakosti i izazov obezbjeđivanja da dostojanstvo svih građana bude zaštićeno.

Kroz ova promišljanja pojavila se zajednička zabrinutost: demokratski standardi imaju najveći značaj onda kada ih građani mogu osjetiti kroz pravičan tretman, jednaka prava i institucije kojima mogu vjerovati.

Šta slijedi?

Ciklus obuka predstavlja jednu od faza šireg puta ENGAGEUROPE zajednice.

Nadovezujući se na onlajn sesije, članovi zajednice nastaviće sa Engagement Lab radionicom, jednodnevnim onlajn događajem koji će biti održan u septembru 2026, a koji će realizovati YIHR Hrvatska.

U narednom periodu članovi ENGAGEUROPE zajednice biće uključeni u strukturirane mentorske odnose koji će se nastaviti kroz naredne projektne aktivnosti, obezbjeđujući im pripremu i samopouzdanje za budući rad na konsultacijama sa građanima koje će se realizovati tokom trajanja projekta.

Projekat Mobilizacija građana za budućnost evropske demokratije kroz zagovaranje zasnovano na podacima, angažman i mobilnost (ENGAGEUROPE, broj projekta 101253265) vodi Centar za nauku i inovacije za razvoj (SCiDEV) iz Albanije, u partnerstvu sa Udruženjem mladih sa hendikepom Crne Gore (UMHCG), Univerzitetom u Skadru „Luigj Gurakuqi“, Youropía Cultural Association iz Španije, Centar za komparativne i međunarodne studije (CCIS) iz Albanije, Inicijativa mladih za ljudska prava iz Hrvatske i Srbije, kao i Omladinski edukativni forum (YEF) i Balkanski centar za konstruktivne politike – SOLUTION iz Sjeverne Makedonije.

Projekat finansira Evropska unija kroz program Građani, jednakost, prava i vrijednosti (CERV).

Stavovi i mišljenja izraženi u ovom tekstu isključivo su stavovi autora i ne predstavljaju nužno stavove Evropske unije ili Evropske izvršne agencije za obrazovanje i kulturu (EACEA). Evropska unija ni EACEA ne mogu biti odgovorne za njih.