ENGAGEUROPE Forum mladih i demokratije pokreće širom Evrope raspravu o budućnosti Zapadnog Balkana i Evropske unije

Forum mladih i demokratije, održan 17. i 18. juna 2026. godine u Tirani i Skadru, zvanično je označio početak projekta ENGAGEUROPE – Mobilizacija građana za budućnost evropske demokratije kroz zagovaranje zasnovano na podacima, angažman i mobilnost, koji predvodi SCiDEV, a finansira Evropska unija u okviru Programa Građani, jednakost, prava i vrijednosti (CERV). Forum je okupio mlade građane, predstavnike omladinskih organizacija, organizacija civilnog društva, akademske zajednice, medija i donosioce odluka iz Albanije, Španije, Njemačke, Francuske, Grčke, Holandije, Hrvatske, Srbije, Crne Gore, Kosova i Sjeverne Makedonije, čime je započeto dvogodišnje partnerstvo zasnovano na učešću, mobilnosti, zagovaranju i dijalogu o javnim politikama.

Evropski dijalog o demokratiji i proširenju

Prvi dan Foruma u Tirani bio je posvećen sagledavanju učešća mladih u širem evropskom kontekstu. Orkidea Xhaferaj, ekspertkinja za digitalne i inovacione politike u SCiDEV-u, istakla je da mladi više ne treba da budu samo konsultovani, već da moraju biti uključeni kao ravnopravni partneri u zajedničkom kreiranju rješenja. Posebno je naglasila značaj održavanja Foruma u trenutku kada su građani Albanije, kroz pokret poznat kao Flamingo revolucija, izašli na ulice kako bi ponovo osvojili građanski prostor. Jesmina Sengla, koordinatorka projekta ENGAGEUROPE, predstavila je projekat i aktivnosti koje slijede, uključujući obuke, mentorski rad, laboratorije za zagovaranje, konsultacije sa građanima, izradu dokumenata javnih politika i međunarodnu mobilnost učesnika.

Profesor Ervin Goci sa Univerziteta u Tirani govorio je optimistično o razvoju građanskog prostora u Albaniji, ističući da se on ubrzano širi i mijenja. Posebno je ukazao na nastanak „treće sfere“ nezavisnog građanskog djelovanja, koja nije ni vlast ni opozicija, već prostor u kojem blogeri, influenseri i digitalni kreatori oblikuju nove političke identitete. Kao primjer snage takvog građanskog angažmana izdvojio je Flamingo pokret. Nadovezujući se na ovu temu, Melitjan Nezaj iz organizacije PPNEA objasnio je da je pokret nastao kao odgovor na izmjene Zakona o zaštićenim područjima iz 2024. godine i borbu za očuvanje zaštićenog područja Vjosa–Narta. Kako je istakao, ono što je počelo kao borba za zaštitu ptičjeg staništa i lagune preraslo je u snažan građanski i politički simbol, pokazujući da lokalna pitanja mogu pokrenuti čitavo društvo.

Nikola Ilić iz Udruženja mladih sa invaliditetom Crne Gore upozorio je da „poziv ne znači i pristup“, podsjećajući da mladi ne doživljavaju mogućnosti učešća na isti način, već da ono zavisi od invaliditeta, ekonomskog statusa, porijekla i mjesta stanovanja. Posebno je naglasio da se marginalizovane grupe često pozivaju da govore, ali rijetko dobijaju priliku da učestvuju u donošenju odluka. Ana Furlan Švarčić iz Inicijative mladih za ljudska prava Hrvatske (YIHR Croatia) podsjetila je da je građansko učešće u Hrvatskoj bilo najizraženije u periodu pristupanja Evropskoj uniji, ali da članstvo samo po sebi nije riješilo demokratske izazove zemlje. Istakla je i da organizacije civilnog društva danas djeluju pod sve većim pritiscima, iako ih ohrabruju pozitivni primjeri građanskog aktivizma u Srbiji i Albaniji.

O tim primjerima govorila je Anja Krajinov iz Inicijative mladih za ljudska prava Srbije, opisujući horizontalni studentski pokret koji je nastao nakon tragedije na željezničkoj stanici u Novom Sadu u novembru 2024. godine. Istakla je da su mladi kroz taj pokret postali prepoznati kao kredibilni društveni akteri, da je pritisak vlasti dodatno učvrstio njihovu odlučnost i da su građanske inicijative uspjele da postanu dio glavnih društvenih i političkih rasprava.

Zaključujući panel, Megi Reçi iz organizacije BIRN ukazala je na značaj digitalnog prostora, koji je istovremeno ključni pokretač mobilizacije i zagovaranja, ali i mjesto na kojem su aktivisti sve češće izloženi nadzoru, sajber napadima, dezinformacijama i uznemiravanju, posebno oni koji se bave zaštitom životne sredine i borbom protiv korupcije. Kako je zaključila, najveći izazov današnjice više nije pristup informacijama, već izgradnja i očuvanje povjerenja.

Popodnevni dio Foruma proširio je fokus sa građanskog prostora na budućnost same Evrope. Na pitanje moderatorke Sara Troke šta Zapadni Balkan može donijeti Evropskoj uniji, učesnici su izdvojili jedinstvo, energiju, raznolikost, kulturu, aktivizam, a prije svega – ljude. Upravo je to bila polazna tačka za raspravu da proširenje više nije pitanje samo onoga što zemlje kandidati treba da ispune, već i onoga što Evropska unija može dobiti njihovim pristupanjem.

Nikola Dimitrov, bivši zamjenik predsjednika Vlade Sjeverne Makedonije za evropske integracije, objasnio je to geopolitičkom analogijom, uporedivši Evropu sa kućom čija je stabilnost narušena ukoliko jedna prostorija ostane odvojena od zajedničkih pravila i resursa. U vremenu sve veće neizvjesnosti, istakao je, ostavljanje regiona izvan Evropske unije predstavlja strateški rizik koji Unija ne može sebi da priušti.

Kostian Jano iz Mreže omladinskih organizacija  ukazao je na promjene koje su obilježile jednu generaciju mladih. Upoređujući današnje prilike sa 2009. godinom, kada su vizni režimi i ograničena mobilnost dijelili evropski prostor, naglasio je da su mladi danas povezani kroz program Erasmus+, razmjene i evropske mreže. Prema njegovim riječima, Evropska unija treba manje da razmišlja kroz statistiku i demografiju, a više kroz demokratsku energiju mladih, koja može dati novi zamah evropskom projektu.

Student Mauro Ruiz Ibiza sa Koledža Evrope istakao je da je mobilnost mladih stvorila generaciju koja se sve više doživljava kao evropska, istovremeno čuvajući snažan lokalni identitet, te da je proširenje prije svega prilika za ponovno povezivanje Evrope i zbližavanje njenih građana. Jara Jiménez Pérez iz organizacije Youropía naglasila je da aktivno učešće mladih jača demokratiju unošenjem novih ideja, iskustava i perspektiva u javne rasprave, dok je stvaranje prostora u kojem mladi mogu biti saslušani i dati svoj doprinos ključ za izgradnju povjerenja u demokratske institucije.

Profesorica Odeta Barbullushi sa Koledža Evrope podsjetila je da zemlje Zapadnog Balkana i dalje Evropu doživljavaju kao transformativni ideal, te da svako proširenje mijenja Evropsku uniju jednako koliko mijenja i novu članicu, kao što je svojevremeno bio slučaj sa pristupanjem Španije. Takođe je istakla da je ruska agresija na Ukrajinu dodatno pokazala koliko je neophodno postojanje zajedničke evropske bezbjednosne zajednice. Zaključujući diskusiju, poručila je da današnji mladi više ne moraju dokazivati da pripadaju Evropi – njihov ključni izazov jeste da aktivno učestvuju u njenom demokratskom razvoju.

Panel diskusije doprinijele su stvaranju vrijednog radnog materijala za mlade učesnike koji su, radeći u manjim grupama na temama građanskog učešća, proširenja Evropske unije i digitalnog upravljanja, pretočili ključne poruke i argumente iznesene tokom dana u sopstvene prioritete. Identifikovali su pitanja kojima žele da se bave, kao i podršku koja im je potrebna za istraživanje, pisanje i efikasno zagovaranje. Ovi zaključci direktno će oblikovati predstojeće obuke, konsultacije i aktivnosti projekta ENGAGEUROPE usmjerene na izradu javnih politika koje predvode mladi.

Frederique Hanotier, službenica za ljudska prava, demokratizaciju i medije pri Delegaciji Evropske unije u Albaniji, pozdravila je učesnike Foruma i istakla da se demokratija ne smije uzimati zdravo za gotovo, već da se mora kontinuirano jačati kroz dijalog, participaciju i aktivno uključivanje mladih. Zaključila je da su za Albaniju evropske integracije i demokratija neraskidivo povezane, te da budućnost Evrope ne treba da oblikuju samo institucije, već njeni građani – i u njihovom interesu.

Razgovor prenesen na lokalni nivo

Dok je prvi dan bio usmjeren na evropsku dimenziju, drugi dan Foruma fokus je stavio na lokalni nivo. Program je nastavljen na Univerzitetu u Skadru „Luigj Gurakuqi“, gdje su široke evropske debate iz Tirane povezane sa izazovima i pitanjima sa kojima se mladi u Skadru i okolini svakodnevno suočavaju. Pozdravljajući učesnike, prof. dr Eliana Laçej, prorektorka Univerziteta „Luigj Gurakuqi“, istakla je da Forum predstavlja priliku da akademska zajednica stane rame uz rame sa mladima i organizacijama civilnog društva – partnerstvo koje je obilježilo čitav drugi dan događaja.

To partnerstvo dodatno je osnaženo uvodnom diskusijom koju je moderirala prof. dr Albana Boriçi sa Univerziteta u Skadru, prenoseći teme prvog dana u lokalni kontekst. Dr Zemaida Kastrati Mozali, ekspertkinja za evropske integracije, predstavila je ključne faze procesa pristupanja Albanije Evropskoj uniji i izazove nove metodologije pregovora, podsjećajući da su evropske integracije prije svega proces učenja kojim se država priprema za usvajanje vrijednosti i standarda Evropske unije.

Nadovezujući se na to, prof. dr Eliana Laçej naglasila je da misija univerziteta nije samo obrazovanje stručnjaka, već i izgradnja aktivnih građana. Kako je istakla, ukoliko društvo želi angažovane građane u budućnosti, studentima se već danas mora pružiti prilika da aktivno učestvuju u društvenim procesima.

Loreta Çermeli, omladinska radnica u Opštini Skadar, govorila je o ulozi institucija, ističući da lokalne i državne vlasti imaju odgovornost ne samo da kreiraju mogućnosti za učešće mladih, već i da osiguraju da one budu stvarne, dostupne i inkluzivne.

U ime studenata, Martin Shyti, predsjednik Studentskog parlamenta Univerziteta „Luigj Gurakuqi“, podsjetio je da su mladi spremni da se aktivno uključe i daju značajan doprinos kada su teme o kojima se raspravlja konkretne i neposredno povezane sa njihovim svakodnevnim životom.

Zatvarajući panel, Orkidea Xhaferaj iz SCiDEV-a govorila je o digitalnoj dimenziji učešća mladih, ukazujući na to kako sajber nasilje, botovi, pitanja privatnosti i pristupa podacima utiču na građanski angažman u digitalnom prostoru. Kao ključne mjere za unapređenje smislenog učešća mladih, izdvojila je razvoj digitalne pismenosti, jačanje kritičkog mišljenja i uspostavljanje efikasnijih mehanizama povratnih informacija, kako u online, tako i u offline okruženju.

Poseban doprinos drugom danu Foruma dali su studenti koji su aktivno učestvovali u panel diskusiji. Oni su istakli da njihova spremnost na angažman prvenstveno zavisi od povjerenja u procese u kojima učestvuju – odnosno od uvjerenja da će njihovi prijedlozi biti ozbiljno razmotreni i da će nakon procesa učešća uslijediti konkretni i vidljivi rezultati.

Studenti su takođe ukazali da su lokalne okolnosti često zahtjevne, jer pored studija mnogi rade kako bi finansijski podržali sebe i svoje porodice. Takva svakodnevica ostavlja malo vremena za društveni angažman, zbog čega su povjerenje u institucije i procesi usmjereni ka konkretnim rezultatima od presudnog značaja.

Polazeći od ovih zaključaka, Jesmina Sengla predstavila je način rada u nastavku Foruma, nakon čega su učesnici podijeljeni u tri tematske grupe posvećene građanskom učešću, proširenju Evropske unije i digitalnom upravljanju. Upravo u tim grupama odvijao se suštinski rad drugog dana. Učesnici su identifikovali pitanja koja mladi u njihovim zajednicama smatraju najvažnijim, definisali teme o kojima žele da razgovaraju sa građanima i pišu, kao i vrste podrške – kroz razvoj vještina, mentorski rad i umrežavanje – koje su im potrebne da bi uspješno zagovarali promjene u svojim sredinama.

Kada su grupe predstavile svoje zaključke, prioriteti koje su definisali više nijesu predstavljali apstraktne evropske teme, već konkretne lokalne obaveze i inicijative, dodatno unaprijeđene komentarima i preporukama ostalih učesnika Foruma.

Pogled unaprijed

Povezujući rasprave o evropskim politikama vođene u Tirani sa perspektivama mladih na lokalnom nivou u Skadru, Forum mladih i demokratije postavio je snažne temelje za dalji rad projekta ENGAGEUROPE. Tokom oba dana Foruma posebno je odjeknula jedna poruka – mladi nijesu sporedni akteri evropske demokratije, već njeni aktivni kreatori i nosioci budućih promjena.

Prioriteti, preporuke i ideje prikupljeni tokom Foruma predstavljaće osnovu za naredne aktivnosti projekta, koje uključuju obuke, mentorsku podršku, međunarodnu mobilnost, konsultacije sa građanima i dijalog o javnim politikama koje će predvoditi mladi.

Projekat Mobilizacija građana za budućnost evropske demokratije kroz zagovaranje zasnovano na podacima, angažman i mobilnost (ENGAGEUROPE, broj projekta 101253265) vodi Centar za nauku i inovacije za razvoj (SCiDEV) iz Albanije, u partnerstvu sa Udruženjem mladih sa hendikepom Crne Gore (UMHCG), Univerzitetom u Skadru „Luigj Gurakuqi“, Youropía Cultural Association iz Španije, Centar za komparativne i međunarodne studije (CCIS) iz Albanije, Inicijativa mladih za ljudska prava iz Hrvatske i Srbije, kao i Omladinski edukativni forum (YEF) i Balkanski centar za konstruktivne politike – SOLUTION iz Sjeverne Makedonije.

Projekat finansira Evropska unija kroz program Građani, jednakost, prava i vrijednosti (CERV).